In de Amsterdamse opvanglocatie van De Regenboog Groep viel het op: ineens kwamen er mensen binnen die schijnbaar alles op de rit hadden. Netjes gekleed, een laptop onder de arm, goed verzorgd. Wat deden zij in een opvanglocatie? Het antwoord luidde: ze waren dakloos. Niet door verslaving of psychiatrie, maar simpelweg door pech én het ontbreken van een betaalbare woning.
Zo ontstond Onder de Pannen, een project dat deze nieuwe groep ‘economisch daklozen’ een tijdelijke kamer biedt via een vernieuwde vorm van hospitaverhuur. “We zagen een groep mensen die onzichtbaar was voor de reguliere hulpverlening,” vertelt Tamara, programmacoördinator van de afdeling Tijdelijk Wonen bij De Regenboog Groep. “Ze sliepen in hun auto of op banken bij vrienden. Zolang het nog net lukt, kloppen ze nergens aan. Maar als de rek eruit is, glijden ze razendsnel af”.
Geen zorgvraag, maar een woonprobleem
Juist omdat deze mensen géén verslaving of ggz-problematiek hebben, vallen ze buiten de reguliere opvang. “Zonder indicatie van de GGD kun je nergens terecht. Maar als je geen dak boven je hoofd hebt, beginnen de problemen pas echt,” zegt Tamara. “Zonder vaste verblijfplaats volgen al snel het verlies van postadres, DigiD, zorgverzekering en sociale structuur”.
Omdat De Regenboog Groep de woningnood niet kan oplossen, zochten ze een alternatief. Onder de Pannen werd geboren: mensen die een kamer over hebben kunnen tijdelijk hun kamer verhuren aan iemand die acuut onderdak nodig heeft. Onder de Pannen regelt alles – van contract tot ondersteuning. “We maken het zo makkelijk mogelijk. De verhuurder loopt geen financieel risico, wij garanderen de betaling, en er zijn duidelijke afspraken, zodat niemand voor verrassingen komt te staan”.
Niemand wist dat Wendy dakloos was
Wendy (gefingeerde naam) is een van die ‘onzichtbare daklozen’. Ze vluchtte uit een gewelddadige relatie en stond plots op straat – met niets behalve haar schaamte en verdriet. Niemand wist van haar situatie. Elke nacht sliep ze in een hostel, overdag werkte ze gewoon door – vijf dagen per week, alsof er niets aan de hand was. Maar haar spaarrekening slonk en na een jaar stond ze letterlijk op straat.
Via een tip van een hostelmedewerker kwam ze bij De Regenboog Groep terecht. Enkele maanden sliep ze op een stretcher in een inloophuis waar overdag drugs werd gebruikt. Tot ze via Onder de Pannen terechtkon bij een alleenstaande vrouw wiens kinderen het huis uit waren. “Je bent welkom, hoor,” zei de vrouw. Wendy pinkte een traan weg – opgelucht dat ze eindelijk weer haar eigen eten kon klaarmaken. Eindelijk rust.
Tijdelijk wonen vraagt wederzijds vertrouwen
Hoewel het concept eenvoudig klinkt, is de praktijk complex. Regelgeving, hypotheekverstrekkers en belastingen maken tijdelijke verhuur lastig. “Er is ontzettend veel wantrouwen. Mensen zijn bang dat ze de Belastingdienst op hun dak krijgen,” zegt Tamara. “Wij moeten eerst mensen overtuigen dát het mag en kan”.
Inmiddels zijn er zo’n 500 mensen via Onder de Pannen tijdelijk gehuisvest. Jaarlijks worden tussen de 60 en 80 matches gemaakt. Dat lijkt weinig, maar het gaat om zorgvuldig geselecteerde plaatsingen met intensieve begeleiding. Zowel huurder als verhuurder wordt uitvoerig gescreend, en er zijn vaste evaluatiemomenten. “We zoeken echt naar een klik – dit gaat over samenwonen. Pas als de match klopt, gaan we verder”.
Meer dan onderdak
Tijdens het verblijf – maximaal twaalf maanden – krijgt de huurder begeleiding van een maatschappelijk werker. Er wordt gekeken naar werk, het herstellen van sociale netwerken, mentale gezondheid, inschrijving bij Woningnet en mogelijke vervolgstappen. “Woonrust is het doel. Van daaruit bouwen we verder,” zegt Tamara. Het resultaat: ruim 53% stroomt door naar een andere woning, 25% vindt tijdelijk onderdak via bijvoorbeeld antikraak of huisbewaring en 20% keert terug naar het eigen netwerk.
Van oordeel naar ontmoeting
Een belangrijk doel van het project is ook het doorbreken van misverstanden over dakloosheid. “De meeste mensen denken nog steeds: ‘daar zal wel iets mis mee zijn’. Maar deze groep bewijst dat het iedereen kan overkomen. Eén tegenslag – een scheiding, ontslag, faillissement – en je hebt geen plek meer. En zonder adres kun je niets meer opbouwen.”
Toch zijn er veel positieve verhalen. Tamara vertelt over een verhuurder die inmiddels al zeven mensen via Onder de Pannen heeft opgevangen. “Zij zegt: ‘Mijn wereld wordt er groter van. Het draait niet alleen om solidariteit, maar ook om verrijking”.
De toekomst: landelijke uitrol en bewustwording
Naast Amsterdam is er inmiddels een landelijke tak: via social franchising kunnen ook andere steden het concept implementeren. Twee medewerkers zijn hier fulltime mee bezig. Er zijn ook gesprekken met woningcorporaties, hypotheekverstrekkers en de rijksoverheid om regelgeving aan te passen, zodat hospitaverhuur op grotere schaal mogelijk wordt.
Voor Tamara is Onder de Pannen meer dan alleen werk: Als mensen niet eens hun eigen potje kunnen koken, raken ze hun menselijkheid kwijt. Geen veilige plek hebben raakt je direct in je bestaanszekerheid. Dakloosheid maakt mensen kapot. Hoe eerder je iemand kunt helpen, hoe groter de kans op herstel.
